İlkokul yıllarımı hatırlıyorum da sürekli aynı şeyi söylüyorlardı: "Zeki ama çalışmıyor, çalışırsa çok güzel yerlere gelebilir." Bunu ne zaman duysam gururlanırdım ve mutlu olurdum. Fakat yine aynı tarihlerde bir şey fark etmeye başladım:
Bu cümleyi hemen hemen her çocuk için kullanıyorlardı.
Nasıl anlayamamıştım ama çalışıp iyi notlar alan çocuklar hariç hemen hemen bütün eli yüzü düzgün duran çocuğa "zeki ama çalışmıyor" sıfatı yapıştırılıyordu. Sanki ben de dahil bütün bu çocuklar çalışsa her birimiz devlet yönetiminde yer alacak veya ünlü profesörler falan olacaklardık.
Üniversite yıllarından şimdi çevreme bakıyorum da o zeki olup çalışmayan öğrencilerin hiç biri zamanında elini tuttuğumuz büyüklerin özel sayacağı mesleklerde veya makamlarda değil.
Peki neden durum böyle oldu? Acaba problem öğrenciler de mi yoksa onları çalışmaya teşvik edemeyen öğretmenler ve velilerde miydi?
İlkokulda olsak bu soruya dersler çok zor diye cevap verirdim. Ortaokulda olsak öğretmen anlatamıyor derdim. Lisede olsak biz çalışmıyoruz derdim. Artık bu yaşımda rahatlıkla diyebilirim ki her insan özel değildir, bazı kişiler ne kadar çalışırsa çalışsın üstün bir performans bekleyemezsiniz, başarısız olan insanlar dünyada daha çok olmasa örnek gösterdiğiniz o başarılı insanların adını bile duyamazdınız. Hepimizin zirvelere oynayacağı düşüncesi gerçekten kopuk bir fanteziden ibaret sadece.
"Hayatta Kalma Önyargısı" veya "Survivorship Bias" insanların mental bir eleme süreci içerisindeyken başarılı olan tarafa odaklandığını söyler.
Yani mesela girişimcilikle uğraşan veya borsada yatırım yapmak isteyen kişiler sosyal medya üzerinde Warren Buffet, Mark Zuckerberg ve Steve Jobs gibi insanların sözlerini alıp telefonlarının duvar kağıtları, whatsapp durumu falan yapar ya, hatta onların hayatlarını okuyup ilham alarak idolleri hallerine getirirler.
Bu kişiler borsa ve yatırım işlerinde paralarını kaybeden, borca düşen ve hayallerini gerçekleştiremeyen binlerce hatta milyonlarca insanların varlığını tamamen göz ardı ederler.
Bu örneği istediğiniz hangi konuya uygularsanız uygulayın bir şey değişmeyecektir hiç bir şüphem yok.
Hani hep diyorlar ya zirveye çıkmak için çok çalışmak lazım falan. Haklılar. Çalışmadan şu dünyada hayallerimizi elde etmek çok zor. İstisnalar var tabii ki ancak oturduğumuz yerden istisnalardan olmayı beklemek başarısızlık için aktarmasız bilet almaktır.
Ancak ne kadar çalışırsak çalışalım bazı hayallerin gerçek olmayacağını kabul etmemiz gerekiyor.
Herkes dünyanın dört bir yanında tanınan bir iş adamı veya şarkıcı olmayacak, kimisi bu yolda canını verecek ancak yine de hedefini elde edemeyecek.
Şu an beş tane yolcu uçağı aynı anda düşse ve binlerce kişi hayatını kaybetse, medya ve toplumun en çok dikkatini çeken bir iş adamının oğlu olduğu için genç yaşta milyonlara sahip olan adamın biri olacak. Veya bir kaç albüm yapıp iki nesil sonra hatırlanmayacak olan bir şarkıcı. Diğer ölen insanlar ise sadece birer sayıdan ibaret. Anılmayı ve isimleri herkesin dilinde dolaşmayı sonuna kadar hak edecek kadar iyi ve çalışkan insanlar olsa bile sadece uçak kazasında ölen birisi olarak tanınacaklar.
Başarıyı bir piramit gibi düşünün. Tepeye ve yükseklere ne kadar çıkarsanız insan sayısı o kadar azalır. Aşağıdakiler sadece en tepedeki kişiye bakarken ayağı kayıp yuvarlanıp piramidin en aşağısına düşen insanları göremezler.
Bu gerçeklere rağmen çocukları mutlu ve memnun olacakları bir hayata doğru ilerlemeye yönlendirmek yerine onları içi boş hayaller ile aslında istemeyecekleri mevkilere yönlendiriyoruz.
Çocuk hiç bir zaman çok zengin olmayı veya ünlü olmayı, politik güç kazanmayı istemedi ki. O hedefleri çevresinde kendi yaşıtlarını kıskanan yetişkinler istedi ve bu isteği çocuklarına yansıttılar. Daha da önemlisi hak edilmeyen övgüler ile kırılgan içi boş bir özgüven yarattılar (bu konu hakkında sonra yazacağım) sonra çocuk başarısız olunca neden başarısız diye şaşırıp kaldılar.
Herkes özel doğmadı ve herkes özel olmayacak. Dünyada şu an en özel sayılacak insan bile bir gün sadece kitaplarda geçen bir yazı olacak. Bunun aksini kabullenince hayat sizin değerinizi azaltmayacak veya intihar etmeniz gerekmeyecek. Sadece kendinize biraz daha dürüst olacaksınız.
Kim bilir belki de aklınıza gelen "özel" kavramı sadece toplumun size aşıladığı bir anlam içermektedir. Toplum ünlü ve zenginleri sevdiği için siz de onu istediğinizi sanmışsınızdır. Belki de sizin gerçekten özel bulacağınız şey bu kavramlardan çok uzak bir şeydir.
Düşünmek lazım.